Dr. Mehmet Zeki ILGAR

            Aşık Şenlik 19. asırda Kafkas kültür dairesinde yetişen önemli şahsiyetlerden biridir. Türk kültürüne hizmetleri ve bölgenin istikbaline katkılarından dolayı üzerinde çok yönlü araştırmalar yapılması yeni nesilin görevidir. Bugüne kadar yapılan araştırmalarla hayatı ve eserleri, edebi etkileri, mücadeleci şahsiyeti üzerinde durulmuştur. Ancak tahlile yönelik araştırmalar bu araştırmaları tamamlayacaktır.

Aşık Şenlik, bazı araştırmacılara göre 1848, bazı araştırmacılara göre ise 1850 yılında Çıldır ilçesinin Suhara (Yakınsu) köyünde dünyaya gelmiştir. karapapak boyuna mensuptur. Atalarının Azerbaycan’ın Borçalı Kazak bölgesinden geldiği tahmin edilmektedir. Anasının adı Zeliha, babasının adı Molla Kadir’dir.[1] (Aslan, 1975)

Herhangi bir örgün eğitim kurumuna (medrese) devam etmediği halde yaşadığı dönemin yaygın eğitim imkanlarından yararlanarak kendisini yetiştirmiş olan Şenlik Baba eserlerinde yansıttığı engin kültürü informal olarak kazanmıştır. Eserlerinden anlaşılacağı gibi Aşık Şenliğin yaşadığı çevrede Kafkaslardan gelerek Anadolu’da etkili olan çok zengin bir Halk Kültürü kuşaktan kuşağa aktarılarak yaşamaktaydı. Şenlik aşık meclislerinde dinlediği bölge aşıklarından, köydeki odalarda yapılan sohbetlerden ve okunan cenk kitaplarından, camide yapılan dini eğitimden üstün zekası sayesinde çok iyi faydalanmıştır. Dini, tarihi ve edebi bilgisini dehasıyla yoğurarak eserlerine yansıtmıştır.

Köy hayatının günlük işleri arasında çobanlık ta yapan Şenlik, 14-15 yaşlarında iken ördek avına gittiği günlerden birinde ikindi vakti daldığı derin uykudan ertesi gün uyandığında söylediği şiirlerle bade içerek “Hak Aşığı” olduğunu ifade etmiştir. “Şenlik” Mahlasını da bu şiirlerde kullanan aşığın asıl adı Hasan’dır.[2] (Erdener, 1960)

Rüya-yı kalemde yattığım yerde[3]

Neçe yüzmin hayal güşuma geldi

Üğbe üğ[4] cismime saldı bir ateş

Sevdiğim salatın düşuma geldi

Aynına [5] geymişti gaflet lüzumu

Kör oluban açmayaydım gözümü

Bir tagayyır keyfte[6] gördüm özümü

O kadar möhübbet hoşuma geldi

Şenlik em hakine gettim yüzünen

Bir kelme danıştım şirin sözünen

Hayıt ki bakmadım kıyar gözünen

Sürahi gameti karşıma geldi.

Yığılan ahbaplar yaren yoldaşlar

Bir sağalmaz derde düştüm bu gece

Hikmet-i pir[7] ile ab-ı zülalden[8]

Kevser bulağından[9] içtim bu gece

Kudret mektebinde verdiler dersi

Zahirde göründü arş ile kürsü

Hıfzımda zapt oldu arabi farşi

Lügat-i imrani [10] seçtim bu gece

Sefil Şenlik haktan buldu kemali

Bu fikirle vasf-ı halin demeli

Bedirlenmiş gördüm güzel cemali

Tagayyır hal oluf şaştım bu gece

Bu olaydan sonra Suharalı Hasan çevrede “Aşık şenlik” olarak tanınmaya başlamıştır. Kısa sürede “Hak aşığı” olarak ün salmıştır. Aşıklık alanında görgüsünü ve bilgisini arttırmak üzere o zaman bilinen aşıklardan Hasta Hasan’ın çırağı Aşık Nuri’nin yanına giden Aşık Şenlik orada saz çalmayı öğrenmiştir. [11] (Aslan, 1975)

Düğünlerde, toplantılarda çalıp söyleyen Şenlik bölgenin en sevilen ve aranan aşıklarından biri olmuştur. Atışmalarıyla, tamamen irticalen söylediği hikaye ve şırleriyle yeteneğini ve gücünü ortaya koymuştur. Şenlik Baba namıyla ün salan aşık günümüze kadar çok sayıda aşık üzerinde etkili olmuştur.

1912 yılında Revan’da yapılan bir yarışmada yenilgiye uğrattığı rakipleri tarafından vadeli zehir verilerek zehirlenen Şenlik en verimli çağında hayata veda etmiştir. [12] (Kırzığılu, 1942)

Bu tebliğde Aşık Şenliğin Şiir ve hikayelerinden hareketle Kafkas Halk kültürünün Psikolojik boyutlarının ortaya konulması amaçlanmıştır. Kafkasya bölgesi çeşitli kavimlerin ve boyların harmanlandığı bir coğrafya olarak insan ilişkilerinin sıcaklığı, yoğunluğu ve sertliği bakımından davranış bilimleri açısından incelenmesi gereken bir bölgedir.

Bir milletin hayatında o milletin milli varlığını oluşturan kültürünün özünden birşey kaybetmeksizin geliştirilmesinin önemi büyüktür. Çünkü bir milleti diğer milletlerden ayıran kültür unsurlarıdır. Bunlar milli yapıya bağlı kalmak şartıyla işlenip geliştirilebilir. Değişik ilimlerin değerlendirme ve yorumlarıyla incelenebilir. [13] (Kurt, 1990)

Kafkas halk kültünün yansıtılması açısından Aşık şenliğin eserlerinin tercih edilmesinin iki sebebi vardır. birincisi; bu eserlerin çok iyi biliniyor almaları, yani halk hafızasında yaşayabilmeleri; ikincisi, Kafkas halk kültürünü çok iyi yansıtıyor almaları.

Bu tebliğde Psikolojik unsurlar olarak; duygular ve güdüler, gelişim ve eğitim, Soyaçekim ve çevre, Kişilik ve uyum ile kişiler arası ilişkiler ele alınmıştır. Tebliğ boyutunda bu sınırlandırma yapılmıştır.

Ülkemizde milli kültür ürünleri üzerinde Psikolojik tahliller yapma eğilimi son yıllarda görülmeye başlanmıştır. Birçok alanda olduğu gibi Türk aydını bu alanda da yeni yeni bilinçlenmektedir. Yeni nesillerin milli kültür değerlerimize karşı azalan ilgilerinin yeniden arttırılmasında davranış bilimleri açısından yapılacak değerlendirmelerin etkili olacağına inanıyoruz. Tebliğin bu doğrultuda etkili olmasını temenni ediyorum.

Aşık Şenliğin eserlerinde psikolojik unsurların yoğunluğu hikayeleri ve şiirleri dinlerken veya okurken hemen hissedilmektedir. Şenliğin şiirlerini müzik eşliğinde seslendiren aşıkların bölge halkı tarafından tercih edilip aranması bunu kanıtlamaktadır.

Prof. Dr. Ensar Aslan’ın doktara çalışması olarak yayımlanan eserin giriş kısmına almış olduğu dörtlük psikolojik unsurlar açısından yoğunluğu yansıtan tipik bir örnektir.

İster ihtiyar ol ister nevcivan[14]

Bu dünyada baki kalan öğünsün

Meraksız, fikirsiz, gamsız her zaman

Başatan şad oluf[15] gülen öğünsün

Yukarıdaki dörtlükte Şenlik Baba, yaşlı ve genç her insanın ölümlü olduğunu; insanların her zaman neşeli ve mutlu olmalarının mümkün olmadığını; bunun yanında gam ve kederin insanlar için var olduğunu çok veciz bir şekilde ifade etmiştir. Bu ifadeyi ancak insanı çok iyi bilen biri kullanabilir.

Ölüm düşüncesi yanında mutluluğu arama eğilimini yansıtan bu dörtlük üzerine konferans verilebilir. Ancak biz bu eğilimin temelindeki güdülere değinmekle psikolojik boyutu irdeleyeceğiz. Bireyi biyolojik, sosyal ve psikolojik bir ihtiyaçla ilgili amaçlı bir davranışa yönelten iç etkilere güdü adını veriyoruz. Herhangi bir güdünün engellenmesi veya gereklerinin yerine getirilmesi durumunda bireyde meydana gelen haz ve elem cinsinden intibalara ise duygu adını veriyoruz. Şenlik insan hayatında önemli bir yer tutan duygu ve heyecanları çok yoğun olarak yaşamış; bu duyguları eserlerine yansıtmıştır.

Gel sennen vefadar olah gezme kenar sevdiğim

Gameti camçırah daşı, gaddi fenar sevdiğim

Her hışmın kar etti cana, gazabın yıhdı meni

Dürri yekte kemandarsan, ehli hüner sevdiğim.

Ela gözlüm meni mecnun eyledin

Humarranıf şerhoş bahma bir yana

Men ezzinem bir yana

Tara zülfün bir yana

Bir od saldın üreğimin başına

Gorhuram ki bir alışa bir yana

Eğer bend olmasam zülfün teline

Baş götürrem bu ölkeden bir yana

Durada hepsine yer veremediğimiz çok sayıda dörtlükte ve mısrada sevgiye geniş yer veren Şenliğin hikayelerinde de ana temalardan biri sevgidir. Hikayelerdeki erkek kahramanlar Latifşah, Sevdakar Şah, Salman Bey kendileri gibi soylu tabakadan kadınlara tutkuyla bağlanmışlardır.

Hikayelerdeki kahramanlar, kendi hayatındaki aşık olma olayına benzer bir olay sonucunda aşık olmakta, sevgililerinin uğrunda zorlu maceralara atılmaktadırlar. Çok iyi bir hikaye müsannifi olan Şenlik olayların geçtiği mekan ve zaman konusunda da duyarlıdır.

Psikoloji biliminin önemli konularından biri olan gelişim ve eğitim süreçleri konusunda da Şenliğin tutarlı tesbitleri vardır. Bir kız çocuğunun ana rahminden başlayıp mezara kadar devam eden gelişim sürecini;

Ana rahminden dünyaya gelende

Yeni tıfıllanır taze kız olur

Üç yaşından beş yaşına varanda

Goyma gomşulara o bir söz olur

Gözel olan beş yaşında öğülür

Yedisinde gonca gülden sayılır

Sekizinde hilal kaşlar eğilir

Vechi bedirlenir, humar göz olur.

Onbeşinde likap[16] altta beslenir

Onaltıda adı şanı seslenir

Onyedide elçi gelir istenir

Mezat bulur müşterisi yüz olur.

Kırküçünde gizli söyler sırrını

Kırkbeşinde gözden salar erini

Ellisinde “nene” diyer torunu

Toylar mutfağında hep aşbaz[17] olur

Yetmişüçde zeher olar yemeği

Yetmişbeşte gözden çıhar emeği

Sekseninde geyer keten köğneği

Donu çitten eğinceği bez olur.

Doksanbeşte Şenlik söyler sözleri

Yüz yaşında çıkar kuzu dişleri

Baş yastığı olur ocak taşları

Tüstü değer, var endamı[18] his olur.

Yukarıda bir bölümü verilen 14 dörtlükten oluşan şiirinde çok iyi ifade etmiştir.

Şenliğin hikayelerindeki erkek kahramanların doğumlarıyla ilgili olaylara verilen önem ve yetişmeleriyle ilgili tutumlar da ilginçtir. Mesala Latifşah tek başına eğitilmemekte, bir grup aynı yaştaki çocukla birlikte eğitilmektedir. Bu anlayış günümüzde de geçerlidir. Çocuklar başka çocuklarla birlikte bulunduklarında daha kolay eğitilmekte, sosyal yönden daha sağlıklı gelişmektedir.

Hikayelerde çocukların eğitiminden sorumlu olanlara gösterilen saygı da eğitim açısından önemli bir geleneği vurgulaması açısından önemlidir.

Şiirlerinde öğretici unsurlara da çok yer veren Şenlik; davranışlarıyla ve sözleriyle herkesi etkileyebilmiş bir şairimizdir.

Manasız mantıksız sözü bilmenin faydası ne

Az anlayıp çok söyleyip gülmenin faydası ne

İtibar dediğin elde bir muhalif şişedir

Beyhude kaldırıf taşa çalmanın faydası ne

Bilde tekbir gabul olmaz niyazı mağfirete

Galbe tastik eşlemektir sıdk ile itikata

Ab-ı umman kenarında baş eğip ibadete

Turabtan[19]teyemmüm alıp gılmanın faydası ne

Biçare pervane bilmez kasti sitem olanı

Garazı gazzap şamına başı candan dolanı

İste seni isteyeni tanı gadir bileni

Hürmetsiz teklifsiz yere gelmenin faydası ne

İlacı namümkün[20] olur başa gelen gaderin

Haşre dek acısı gitmez ihtiyacı kederin

El içinde şöhret bulan şerafetli pederin

Mülkünde nahalef evlat kalmanın faydası na

Sefil Şenlik aşk ucundan düşüp gaflet habına

Derinununde mülheza-yı derç eyler hesabına

Reyis-i nadan sefine düşer gam girdabına

Dalgası şaşkın deryaya dalmanın faydası ne

Yukarıdaki şiirde herkesin hayatı anlamak için alacağı dersler vardır.  Bu ve benzeri şiirleriyle Şenlik iyi bir Halk Eğitimcisi olarak ta hizmet vermiştir.

Kişilerarası ilişkiler konusunda aşağıdaki şiir Şenlik Babanın hassasiyetini göstermektedir.

Seyragıfı[21] bu mecliste görende

Başına bir tufan tutmak isterem

Ya onu bu yerden sürgün eyleyin

Ya men bu diyardan itmek isterem

Bel bağlama aslı hariç olana

Yaman günde seni verer talana

Men sarrafam lal kadrini bilene

Aşgın metahını satmak isterem

Sefil Şenlik eserlenip duranda

Hakkın ismi ezber oluf Guran[22] da

Aşkın ülüzgarı [23] manga vuranda

Şeyda bülbül kimi ötmeh isterem

Bir köy düğününde Aşık Kılıçcı Mustafaya söylediği sözleri incelediğimiz zaman çok sinirli olmasına rağmen hicvetme konusunda ne kadar güçlü olduğunu görmek mümkündür.

Ey aşık düşün sözünü seni müşkül hal eylerem

Gurudur nutku nefesin elfazını lal eylerem

Min tümenlik fiyetini endirer bir pul eylerem

El içinde itkin salar meskenini çöl eylerem.

Mademki dilin lal imiş ne üçün alıfsan sazı

Derununda dere eyleyip düşünüp deseydin sözü

Özünü bilmez bedasıl cismime salıfsan közü

Ustadıma tan edenin hemişe garadı yüzü

Baharda tüyün dökende benzersen bir gırhıh taya

Akrep olsan esma ohur döndererem tosbağaya

Gul Şenlik’in bu töhmeti dohunsa dağı eridir

Zebun kestenkele kimi süysününü gıl eylerem

Aşık Şenlik hikayeleri, şiirleri ve davranışlarıyla Kafkas Türk Halk Kültürünü yaşatma konusundaki katkılarıyla ve örnek kişiliği ile yüzyıllar boyunca yaşayacaktır. Bir tebliğ sınırlaması içerisinde bu incelemenin bazı konularda yetersiz kalması kaçınılmaz olmuştur. İleride bu çalışmanın bir kitap boyunda genişletilmesi temennisiyle I. Kafkasya Milli Sempozyumu ve Aşıklar Şölenini tertip edenlere ve tüm katılımcılara saygılar sunuyorum.

KAYNAKLAR

Aslan, Ensar Çıldırlı Aşık Şenlik, Hayatı Şiirleri Hikayeleri. 1975 Ankara

Erdener, İslam. Aşık Şenlik divanı, Ankara, 1960

Kırzığılu, M. Fahrettin. Aşık Şenlik hakkında Tanrıdağı Dergisi 1. Cilt 9. Sayı 1942, Ankara.

Kurt, İhsan. Türk Atasözlerine Psikolojik Bir Yaklaşım. 1990. Ankara.