Yazar : Charles HANDY Yayınevi : İlgi Baskı : İstanbul / 1989 / 284
shf. 

BIRINCI KITAP

Bolum 1: Yonetimin Dort Tanrisi

Eski Yunan Mitolojisinden tanidigimiz bazi Tanri adlari ya bir
modele yada bir yonetim felsefesine verilmis veya bir sirket yonetim
modeliyle ozdeslestirilmistir. Her modelin bir adi, teknigi ve
kendisini sembolize eden bir simgesi vardir. Model adi, simgesi ve
Yunan tanrisi birlikte bir imaji olustururlar.

Bu bolumde kisaca bu modellerin ozellileri uzerinde duracagiz.

* Kulup Modeli (Zeus): Simgesi Orumcek agidir. Zeus, Olimpus
Dagi'nda hukumranligini surduren ofkelenince simsekler, memnun
edilince bagislar yagdiran bir tanrilar tanrisidir.

Bu sistemde burokrasi, yani kirtasiyecilik hemen, hemen yoktur. Zeus
mektup veya not yazmaz. Mumkunse yuz yuze mumkun olmazsa, telefonla
konusur. Zeuslarin en buyuk ozelligi ilgi ve guvenden kaynaklanan
sezgileriyle is yapmalaridir.

Kulup modeli birbirini taniyan, kafa yapisi ve dusunce tarzi
birbirine benzeyen insanlarin, daha cok sezgi gucuyle
formalitelerden cok kisisel iliskilerden olusan bir sistemdir.

* Rol Modeli (Apollo): Simgesi Yunan tapinagidir. Rol Modeli
organizasyon kelimesinden soz edilince akla gelen modeldir. Onemli
olan kisiler degil, ustlenilen rol, yani yapilacak istir.

Apollo bu isin patronudur; duzeni ve kurallari simgeler. Bu model
kisinin mantigina dayanir. Herseyin mantik cercevesi icinde
yapilabilecegini yada yapilmasi gerektigini savunur.

Rol modelinde sirket faaliyetleri, organizasyonun is akisini
belirleyen belirli roller, bir sistem icinde birbirinden ayrilarak
gruplandirilir. Bu gruplar belirli kurallar zinciri ve islemler
dizisiyle birbirine baglanir.

Hareketli ve yaratici bir kisilik bu tur isyeri icin hic uygun
degildir .rol modelinde kisi sadece kendisine verilen gorevi yerine
getirir.

* Gorev Modeli (Athena): Bu modelin simgesi filedir. Sirket
birbirine bagli komanda birimlerinden olusan bir agdir. Her birinin
kendi yapisi icinde belirli bir faaliyeti vardir. Ve bunlar genel
strateji icinde belirli bir sorumlulugu ustlenirler.

Yaraticiligin takdir edilip sans verildigi genclerle firsat
tanindigi bir sistemdir. Kararlar ortak alinir, olgun bir saygi uyum
ve insanlarin onune dert cikarmaktan cok onlara yardim etme egilimi
yaygindir. Herkes belli bir amaca yonelmis komandodur.

Gorev modeli oldukca pahali bir sistemdir. Kadroyu piyasa
fiyatlarinin ustunde ucret alma konusunda israrli olabilecek
uzmanlar olusturur. Sorunlar cogunlukla aninda cozulmez.

* Varoluscu Model (Dionysos): Simgesi dairesel bir sekil icinde yer
alan birbirinden uzak noktalar. Diger uc modelde bireyler sirket
icin calisir. Konulari degisebilir, ancak burada calisanlar daima
sirketin amaclarina ulasabilmesi icin vardir. Bunun icin caba
harcarlar.

Bu modelde ise insanlarin kurumlara degil kurumlarin insanlara
calistirmasi soz konusudur.

Bireysel yetenegin veya yapilan isin, sirketin en buyuk kaynagi ve
geliri oldugu durumlarda, varoluscu model cok basarili ve kalici
olur.

Dionisos taraftarlari patron tanimazlar. Ancak kendi aralarinda bir
isbirligini kabul ederler. Yoneticilik bu tur isler icin, ev isleri
gibi gunluk bir gorevdir. Baski ve otorite kesinlikle sozkonusu
degildir.

Bolum 2: Tanrilar Isbasinda

Bu bolumde I. Bolumde aciklanan 4 Model´in birbirleri arasindaki
farkliliklari uc ana yontem uzerinde inceleyecegiz.

Yontemler:

1) Dusunme ve Ogrenme

2) Etkileme ve Degistirme

3) Teknik ve Odullendirme´dir.

* Kulup Modeli (Zeus):

Dusunme ve Ogrenme Yontemleri: Zeus´u sevenler. Daima en uygun
gorunen cozumu dusunurler. Parcalari ayri ayri inceleyip sonuc
cikarmaya sabirlari yetmez, sIkiliverirler. Kendilerine duyduklari
guven tam oldugundan buna gerek de duymazlar.

Etkileme ve Degistirme Yontemleri: Kulup modeline gore yonetilen
kuruluslarin yapisini kendi dusuncelerinizle degil ancak guvenilir
kisilerin agzindan cikan fikirlerle degistirebilirsiniz. Etkileme
olarak kisisel etkileme gucu kullanilir.

Tesvik Odullendirme: Zeus tipindeki yoneticiler, olaylar ve insanlar
uzerinde etkili olmak isterler. Para cok onelidir bu modelde
tesvikci olarak.

* Rol Modeli (Apollo)

Dusunme ve Ogrenme Yontemleri: Apollo tam anlamiyla planlamayi
tercih eder. Dusunce mantiga dayanir. Analizci bir dusunce yapisi
sozkonusudur. Zeka yetenek icin gereklidir. Apollo modelinde zekanin
yetenekle birlikte bulunmasi buyuk onem tasir.

Etkileme ve Degistirme Yontemleri: Apollo modelinde mevkiinden
kaynaklanan yetkiniz size sadece is yaptirma gucunu degil, o isler
icin bazi kurallar koyma, sistemler gelistirme imkanida verir.
Calisanlardan birini degistirmek sistemde hemen hemen hic etki
yapmaz. Etki yapacak olan yapiyi degistirmektir.

Tesvik ve Odullendirme Yontemleri: Apollo egilimliler bireyleri
sahip olduklari mevki sembolleri ile degerlendirir ve bunlari elde
etmek icin yarisirlar; sirket arabasi, harcama yetkisi, calisma
odasi gibi.

* Gorev Modeli (Anhena):

Dusunme ve Ogrenme Yontemleri: Anthena modeli icin ogrenme daha cok
arastirmaciliga dayanir. Sinama yanilma yontemi sozkonusudur.

Etkileme ve Degistirme Yontemleri: Anlasma veya Uzlasma cok on
plandadir. Cok genis goruslu insanlardan kurulu bir modeldir, gorev
modeli.

Tesvik ve Odullendirme Yontemleri: Gorev Modeli, Uzmanliga,
profesyonellige buyuk onem verir. DegisIklik cok sevilir. Sorun
cozmek ana gorevdir.

* Varoluscu Model (Dionisos):

Dusunme ve Ogrenme Yontemleri: Varoluscu modelin temsilcileri
herhangi bir beceriyi deneyerek ogrenmeyi tercih ederler. Firsat
isterler fakat secim hakki kendilerinde olmalidir.

Etkileme ve Degistirme Yontemleri: Dionisos karakterini etkilemek
cok zordur. Insana saygi duyarlar. Yonetilmeleri cok guctur. Bu
modeldeki insanlar birbirinden tamamen farkli, apayri insanlardir.

Tesvik ve Odullendirme: Dionisos profesyonelleri sohrete fazla onem
vermeyip, reklam olmayi sevmezler. Kucuk bir silt, bir siir, goze
carpmayan bir resim bile Dionisos´u odullendirmeye yeter.

BOLUM 3: TANRILAR DENGESI

Bu bolumde once sirketlerde, tanrilar ya da modeller dengesini
etkileyen gucleri yakindan taniyacagiz.

Daha sonra tanrilar arasindaki baglantilari inceleyecegiz.

Etkileyici gucler:

-Buyume -Is sistemleri -Yasam donemleri -Insanlar

Buyume: Tanrilar dengesini etkileyen ilk guc sirketin buyumesidir.
Sirket ne kadar buyurse o kadar Apollo modeline yaklasir. Buyumenin
artmasi, sabit-duzenli durumlarin oranini artirmasina yol acar.

Yasam Donemleri: Degisim hizi diye de nitelendirilir. Sirketler
yasam donemlerine uyum saglamak icin birtakim yontemler
gelistirmislerdir. Bunlar;

-Gorev birimleri veya calisma gruplari olusturmak.

-Uretim veya yonetici kadrosunu daraltarak gelistirme gruplarini
genisletmek.

-Ust duzeyde bir yonetim kadrosu olusturmak.

Is Sistemleri: Sirket icinde yapilacak bir isi duzenlemenin uc
degisIk yolu vardir.

- Akis sistemi: Bolumlerden birinin tamamladigi is, diger bolumun
hammaddesidir.

- Kopya sistemi: Her bolumun yaptigi is birbirinin aynidir.

- Birim sistemi: Her bolumun yaptigi is birbirinden tamamen
bagimsizdir.

Insanlar: Bazi modeller, bazi toplumlarda daha cok sevilir. Her
kiside her dort tanridan birer parca bulmak mumkundur. Kisinin
aldigi egitim onu herhangi bir modele yakinlastirir veya
uzaklastirir.

Tanrilar Arasindaki Baglantilar

Bir sirkette, tanrilar arasinda baglanti b ulunmasi gerekir ki o
sirket dengeli bir sekilde yurusun.

Etkin bir baglantinin uc kosulu vardir.

* Hosgoru, * Kopruler, * Ortak dil

Bu uc kosul yerine getirilmediginde, dorduncu etken olarak ortaya
gevseme cikar. Gevseme verimsizligin ve uyumsuzlugun gostergesidir.

Hosgoru: Her modelin kendine ozgu koordinasyon ve denetim yontemi
oldugunu biliyoruz. Kendi yontemlerinizi baskalarina kabul ettirmeye
calismaniz bagnazligi, ortaya cikarir. Bu durumda da guvensizlik
girdabi devreye girer.

Kopruler: Kopruler, yazismalardan baslayip temsilciler, ortak
kurullar, koordinatorler, irtibat komiteleri ve proje ekiplerine
kadar uzanabilir.

Kopruler olmaz ise her model kendi yoluna gider. Bu da verimliligin
azaltilmasi sonucunu dogurur.

Ortak bir dil: "Birlikte konusan bir sirket, birlikte yurur"
diyebiliriz buna kisaca.

BOLUM 4: TANRILAR VE ORTAMLARI

Bu bolume Tanrilarin goruldugu cevrelerin onemi ve DegisIk yerlerde
gorulen degisIk modelleri gorecegiz.

Sirketin etkinlik gosterdigi cevre, tanrilarin belirlenmesinde en az
sirketin buyuklugu, yasama devresi ve is tipi kadar onemli bir
ogedir.

Guneydogu Asya ulkeleri, emir-komuta kademelerinden ve guc
etkisinden oldukca mutlular. Onlar belirsizlikle yasamaktan pek de
sIkayetci gorunmuyorlar. Singapur, Hong Kong. Hindistan ve
Filipinler bu degerleriyle Zeus modeline daha uygun bir yonetim
modeli sergilemekteler.

Anglo-Saksonlar ve Iskandinavyalilarda belirsizlige pek
aldirmiyorlar. Ancak Guneydogu Asya ulkelerine oranla daha
demokratik bir sistem uygulamaktalar. Bu da Anthena modelini
andiriyor.

Japonlar ise cok daha farkli yapida bir toplum. Belirsizligi
sevmiyorlar. Cok daha toplumcular. Aileye son derece onem veren
yonetim modelleri daha cok Apollo modelini hatirlatiyor. Girisimci
degiller.

Fransizlar daha cok gucu ve emir-komuta zincirini benimsemekteler.
Bu toplum bireyciligi tercih ediyor ama risk almaktan hoslanmiyor.
Bu bir Apollo kitlesinin ustunde Zeus karakterinin egemen oldugu
karma bir model.

Avusturya ve Almanya gibi ulkeler belirsizligi sevmiyorlar. Esitlik
istiyorlar ama bireycilikten hoslanmiyorlar. Biraz demokratik bir
Apollo modelinin uygulayicilari durumundalar. Cok calisan, verimli
ama ayni zamanda sosyal macerayi ve fazla heyecani sevmeyene donuk
toplumlar.

IKINCI KITAP

BOLUM 5: APOLLONUN CELISKISI

Bu bolumde sirketlerin yonetim kademelerindeki celiskileri
inceleyecegiz.

Yoneticilik, celiskileri, degisIk tanrilari, karsi tezleri ve
yonetim sorunlarini cozumleyebilme sanatidir.

Daha fazla apollolasma ve sirketleri daha kuralli daha duzenli hale
getirme yolundaki baskilar surerken, tam aksine, sirketi olusturan
bireylere daha fazla bagimsizlik tanima ve onlarin ihtiyaclarini
daha fazla onemseme gibi goruslerde giderek sirketlerdeki agirligini
artiriyor. 2000 yilinda gunumuzdeki calistirma seklinden ve sirket
anlayisindan cok farkli bir sistemin egemen olacagini gosterir somut
belirtiler var.

Sirketlerin Apollo modeline suruklenmeleri ile Buyukluk ve Uyum cok
on plana cikmis oluyorlar. Insanlar, bulunduklari sirketi disarida
daha buyuk, icerde de daha istikrarli bir duruma getirmek icin karsi
konulmaz bir istek duyarlar.

Buyukluk: - Daha buyuk olmak ile isler daha kolay olur.

- Buyukluk sayginlik getirir.

- Buyukluk esneklik ve guvence verir.

Istikrar: Bir cok sirket istikrari gelecegin garantisi olarak gorur
ve bunu gerceklestirmek icin calisir. Yonetim acisindan gelecegi
icine alan istikrar cok istenen bir durumdur. Istikrari uzun sure
garanti eden kuruluslar, sirketin faaliyetlerinden ve elde
edeceklerinden daha emin olurlar. Bu yonetimde rahatlik arayanlar
icin son derece dogaldir.

Apollo´ya direnis: Insanlarin Apollo´ya gosterdikleri Tepkinin 3
nedeni vardir.

1. Neden: Insanlarin yine insanlar tarafindan yonetilmesidir.

2. Neden: Yapilacak isin yani rolun son derece kesin ve belirlenmis
olmasinin insanlari sogutmasi, heyecani ve istegi azaltmasidir.

3. Neden: Okullarda ve toplumda, cocuklara Apollo modelinin
uygulandigi asiri kuralci sistemlere karsi cikilmasi, bireyin daha
ozgur ve bagimsiz olmasi gerektigi yolunda degerler
kazandirilmasidir.

BOLUM 6 : TEPKILER

Bu bolumde Apollo krizlerine bulunan uc temel cozum uzerinde
duracagiz.

1. Apollo krizlerine onerilecek ilk cozum sirketleri verimli ve
etkin birer sosyal arac olarak gormektir. Bu noktada sorumluluk
kilit sozcuk is disiplininin topluma nasil bir refah getirdigi
dusunulup Hong-Kong ornegi uzerinde durulabilir.

2. Apollo krizine getirebilecek ikinci cozum, sirket icindeki isi
bir gorev degil, bir ayricalik olarak yorumlamak olabilir.

3. Apollo cikmazindan ucuncu yanit demokrasinin gorevleri veya
ayricaligi olarak dusunulebilir.

Modern sanayi toplumlarinda her uc cozumude gormek mumkun. Ancak bu
cozumlerin hicbiri istedigimiz gibi bir gelecegin garantisi degil.
Sonucta karsilasilabilecek uretim verimsizligi, bircok sirket icin
dayanilmasi guc boyutlara varabilir.

BOLUM 7: TANRILARIN YENI DUZENI

Bu bolumde: Tepkilerin giderilmemesinden dogan karisIkligin
tanrilarin yeni duzeni vasitasi ile nasil asildigi incelenecektir.
Buyumenin ve uyumun gerceklestirilmesi seklinde gorulen iki sirket
ihtiyaci ile toplumun calisan kesiminde gorulen ve kacinilmaz
catismalara neden olan kisisel katilim icin daha fazla olanak ve
secim hakki gibi kisisel ihtiyaclarin giderilmesi ve cozumlenmesinin
cok zor olmasi Yeni tanri duzenlerini gundeme tasimakta.

Ihtiyac duyulan degisimi is gucunden yararlanan sirketlerden
beklenen bir tur profesyonel ortaklik olarak niteleyebilecegimiz,
federal eyaletlere benzeyen sirket tiplerine gecme ihtiyaci olarak
tanimlanir.

Profesyonel Sirketler: Profesyonel olan isin dis etkilerden
korunmasi, calisma sisteminin hatta saatlerin istenildigi gibi
duzenlenmesi ve daha fazla is guvenligi saglanmasi Profesyonel
sirketlerin temel ozellikleridir. Bu ozellikler onemli avantajlari
beraberinde getirir. Profesyonel tipki sanatci gibi parayi
yetenekleri karsiliginda alir. Hizmetinin suresi veya bagliligi
alacagi parayi etkilemez.

Sirketler Federasyonu: Apollo etkisi yok edilip, kucuk koyler ile
federasyona gecilince buyume ve buyumenin getirdigi uyumluluk
ihtiyaci azalir. Is akislari parcalanir, birimler kuculerek daha
bagimsiz hale gelirler ve isciler bir tur sozlesmeli birimler
halinde calisirlar.

BOLUM 8: SONUCLARI

Tanrilarin yeniden duzenlenmesine bagli olarak toplumlarimizin yeni
cehreler kazanacagi, insanlarin yasama bicimlerinin degisecegi ve
sosyal hayatin farklilasacagi konusunda bircok gerekce siraladik.
Sirketler toplumlarin iskeletini olusturdugu icin bu kurumlarda
gorulecek degisIklikler istesek de, istemesek de hepimizi etkiler.
Bu bolumde soz konusu gelismelerin toplumlar acisindan uc buyuk
sonucuna deginecegiz.

* Isci Toplumunun Cokusu

* Yeni Ortakliklar

* Yeni Ornekler

1. Isci Toplumunun Cokusu: Artik orta sinif aileler otomatiklesti,
sozlesmeliler is yapiyor. Ayni is yine yapiliyor. Ama hizmetciler,
ya da usaklar tarafindan degil, profesyoneller tarafindan. Issizlik
oraninin artisindan dolayi gelisen teknolojileri suclamak son
yillarda oldukca moda.

Yeni isler kacinilmaz olarak insanlarin yerine makinelere ihtiyac
duyuyor. Cunku bu yeni is alanlarinin ve yeni mesleklerin beyne
ihtiyaci var; kasli kollara, guclu ellere degil.

Yeni teknoloji ve buna bagli olarak gelisen yeni isler Athena ve
Dionisesler istiyor. Apollo degil. Ana kaynak bu iki tanri olmak
zorunda,cunku beyin onlarda var.

2. Yeni Ortakliklar: Sirketlerin boyutlari, karmasa gelen gevseme
Apollo´dan kacisin en onemli nedenleri idi. Apollo´dan kacanlar yeni
ortaklik ile kooperatifcilige adim atmis oluyorlar.

Burada butun hisseler ortaklar tarafindan paylasilir Aramal veya
sermaye butunuyle calisanlar arasinda paylastirildigindan herkes
kendini "isci" degil, uye olarak goruyor.

3. Yeni Ornekler:

Sirketlerde Athena ve Dionisoslarin sayilari arttikca, kadin
ogesinin, yada kadinsi yogunlugun arttigini boylece kadinlarin
calismasinin daha kolay oldugunu soylemek mumkun.